Łysa Góra i Święty Krzyż — góra modlitw i magii
Pogański wał kultowy, klasztor z relikwiami Krzyża, krypta i gołoborze z tarasem widokowym. Jak wejść, ile czasu zaplanować, co warto wiedzieć.
Jest taka góra, na której czczono pogańskich bogów, przez stulecia odprawiano nabożeństwa, toczono powstańcze walki, więziono skazańców i — jak chcą legendy — urządzano sabaty. Mało które miejsce w regionie widziało tak wiele.
To Łysa Góra, zwana Świętym Krzyżem. Druga co do wysokości w Górach Świętokrzyskich (595 m n.p.m.), ale pierwsza pod względem znaczenia. Nie da się opowiedzieć historii tego regionu bez niej. Jeśli Góry Świętokrzyskie mają serce — bije ono właśnie tutaj.
Dlaczego warto
- Jedno z najważniejszych miejsc duchowych i historycznych w Polsce.
- Klasztor z relikwiami Drzewa Krzyża Świętego, cel pielgrzymek od średniowiecza.
- Pogański wał kultowy z VII–XI wieku — kamienny pierścień o długości około półtora kilometra.
- Gołoborze z tarasem widokowym na Puszczę Jodłową.
- Przygoda, refleksja i lekcja historii w jednym miejscu.
Góra ze starożytną duszą
W czasach przedchrześcijańskich Łysa Góra była najpewniej górą świętą. Szczyt otacza kamienny wał z VII–XI wieku o długości około 1,5 kilometra i wysokości miejscami ponad 2 metrów, który wyznaczał miejsce kultu. Jan Długosz pisał o stojącej tu pogańskiej świątyni; badacze do dziś spierają się, jakim bóstwom ją poświęcono.
Klasztor stanął więc w miejscu, które od wieków uchodziło za szczególne.
Klasztor Świętego Krzyża
Tradycja, utrwalona m.in. przez Jana Długosza, wiąże fundację opactwa benedyktynów z Bolesławem Chrobrym i rokiem 1006. Współcześni historycy datują ją najczęściej na początek XII wieku i za fundatora uważają Bolesława Krzywoustego. To jeden z najstarszych ośrodków zakonnych w Polsce. Przechowywane tu relikwie Drzewa Krzyża Świętego przez stulecia ściągały pielgrzymów, a od nich góra wzięła swoją nazwę.
Klasztor wielokrotnie niszczono i odbudowywano. W 1819 roku opactwo skasowano. W lutym 1863 roku, na początku powstania styczniowego, oddziały Mariana Langiewicza stoczyły tu bitwę z Rosjanami. W latach 80. XIX wieku władze carskie urządziły w dawnym klasztorze ciężkie więzienie, które działało — już jako polskie — aż do 1939 roku. W latach 1941–1942 Niemcy prowadzili tu obóz dla jeńców radzieckich; na pobliskiej polanie Bielnik spoczywa ich około sześciu tysięcy. Od 1936 roku klasztorem opiekują się Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej.
W krypcie spoczywa zmumifikowane ciało, które tradycja przypisuje księciu Jeremiemu Wiśniowieckiemu — jego zwłoki rzeczywiście przewieziono na Święty Krzyż w 1653 roku. Badania szczątków podważyły jednak tę identyfikację i sprawa pozostaje otwarta.
Gołoborze i taras widokowy
Na stoku góry leży największe gołoborze w Górach Świętokrzyskich — rumowisko bloków piaskowca kwarcytowego, które w epoce lodowcowej rozsadził mróz. Nad nim zbudowano galerię widokową z panoramą Puszczy Jodłowej i pasma Łysogór — świetne miejsce na zdjęcia.
Ciekawostki i legendy
- Sabat czarownic — według podań na Łysą Górę zlatywały się na sabaty czarownice. Badacze wiążą tę legendę z dawnym pogańskim kultem na szczycie.
- Kamienny pielgrzym — przy wejściu na szlak w Nowej Słupi klęczy kamienna figura pielgrzyma, zwanego Emerykiem. Według legendy co roku przesuwa się o jedno ziarnko piasku w stronę klasztoru, a gdy dotrze na szczyt, nastąpi koniec świata.
- Droga Królewska — niebieski szlak z Nowej Słupi zawdzięcza nazwę pielgrzymkom królów do relikwii.
Dla kogo
Dla rodzin — z parkingu w Hucie Szklanej na szczyt prowadzi asfaltowa droga (ok. 2 km pod górę). Dla miłośników historii, duchowości i dawnych wierzeń. Dla fotografów i wszystkich, którzy szukają miejsc z duszą.
Ile czasu
- Klasztor i taras: 1–2 godziny.
- Z wejściem pieszym: 3–4 godziny.
- Drogą Królewską z Nowej Słupi: niecałe 2 km, ok. 50 minut pod górę lasem.
Wskazówki praktyczne
- Parkingi: Huta Szklana (ok. 2 km asfaltową drogą — najwygodniej) lub Nowa Słupia (ok. 1,9 km leśnym szlakiem z kamiennymi schodami — bardziej klimatycznie).
- Bilety: turystyczne wejście na Święty Krzyż wymaga biletu Świętokrzyskiego Parku Narodowego (online lub w punktach przy wejściach); na galerię widokową na gołoborzu obowiązuje osobny bilet. Ceny na stronie parku, zasady zwiedzania klasztoru i krypty — na stronie sanktuarium.
- Muzeum przyrodnicze parku na Świętym Krzyżu jest od 1 lipca 2026 roku zamknięte dla zwiedzających.
- To nadal czynny klasztor — warto zachować ciszę i odpowiedni strój.
- Najpiękniej: wiosną, złotą jesienią i zimą, gdy szczyt tonie we mgle.
Jak dojechać
Z glampingu do Nowej Słupi jedzie się ok. 20 minut. Stąd prowadzi niebieski szlak pieszy przez las, zaczynający się przy kamiennej figurze pielgrzyma. Jeśli wolicie wygodniejsze wejście asfaltem, jedźcie do Huty Szklanej (ok. 35 minut) — z parkingu na szczyt jest około dwóch kilometrów asfaltową drogą.