Atlajda z Dębna, która odzyskała relikwie Krzyża Świętego
Legenda o córce dziedzica Dębna, porwanej przez Litwinów razem z relikwiami z Łysej Góry, i o tym, jak mądrością sprowadziła je z powrotem. W Dębnie stoi jej figura.
Klasztor na Łysej Górze słynął z bogactw, ale największym skarbem były relikwie Drzewa Krzyża Świętego. Wieść o nich dotarła daleko — także na Litwę, która była wtedy jeszcze krajem pogańskim.
Pewnej nocy litewski oddział przeprawił się przez Wisłę — wojownicy trzymali się koni płynących wpław. Spadli na Łysogóry niespodziewanie, splądrowali klasztor i zabrali relikwie, które nazywali „lackim krzyżem”, czyli krzyżem Polaków. Po drodze napadli na dwór pana Habdanka w Dębnie i uprowadzili jego samego oraz jego córkę, piękną i mądrą Atlajdę.
Polscy rycerze ścigali najeźdźców aż do granic Litwy. Wielu jeńców nie przeżyło drogi przez bagna i puszcze — ale Atlajda przeżyła. Trafiła na dwór Wojdyły, kapłana-wróżbity, który wkrótce zaczął radzić się jej we wszystkim.
Wtedy na Litwę spadło nieszczęście: zaraza zaczęła zabijać bydło i owce, największe bogactwo kraju. Nie pomagały ofiary dla bogów ani zaklęcia. Zrozpaczeni ludzie przyszli do Wojdyły. A Wojdyła, za radą Atlajdy, odpowiedział: to Bóg Polaków karze was za ukradziony krzyż.
Książę Kiejstut kazał natychmiast oddać relikwie, uwolnić jeńców i zwrócić zrabowane dobra. Atlajda wróciła do Dębna, a relikwie — na Łysą Górę.
Co mówi historia
Rdzeń tej opowieści ma oparcie w źródłach: kronikarze odnotowali najazd Litwinów — pod wodzą m.in. Kiejstuta — na klasztor na Łysej Górze w 1370 roku, tuż po śmierci Kazimierza Wielkiego. Według przekazów relikwie zostały wtedy porwane, a potem wróciły na Łysą Górę. Ucierpiał też dwór w Dębnie. Postać Atlajdy i szczegóły jej losów należą już do legendy.
W Dębnie, przy kościele św. Mikołaja, stoi figura z 1906 roku z napisem: „Niech będzie błogosławiona pamięć Atlajdy Habdank, urodziwej dziewicy, córki dziedzica Dębna, która wróciła relikwie Drzewa Krzyża Świętego na Łysą Górę”.
Gdzie to zobaczyć
Dębno leży u północnych stóp Łysogór, kilka kilometrów na zachód od Nowej Słupi, przy drodze do Bodzentyna. Figurę Atlajdy znajdziecie przy kościele. Łatwo połączyć to z wyjściem na Łysą Górę — relikwie, które odzyskała, są dziś w klasztorze na szczycie.