Zamek Krzyżtopór — pałac w fortecy w Ujeździe
Ogromna ruina pałacu Ossolińskich, legendy o akwarium w suficie i marmurowych żłobach, piwnice dla odważnych i nocne zwiedzanie. Pół godziny od nas.
Z drogi widać najpierw wał i bastiony, potem bramę z kamiennym krzyżem i toporem. Dopiero za nią rozumiesz skalę: mury na kilka pięter, dziedzińce, puste oczodoły okien i niebo w miejscu dachów. Fundator cieszył się Krzyżtoporem zaledwie rok, a ruiną jest on od ponad dwustu pięćdziesięciu lat — i może właśnie dlatego tak działa na wyobraźnię.
To nie jest zamek z bajki, raczej wielki kamienny labirynt. Można tu chodzić po wałach, schodzić do piwnic z latarką i zastanawiać się, ile w opowieściach o dawnym przepychu jest prawdy, a ile legendy.
Dlaczego warto
- Jedna z największych siedzib magnackich w dawnej Rzeczypospolitej, od 2018 roku Pomnik Historii.
- Przetrwało około 90% murów, więc łatwo wyobrazić sobie dawny układ pałacu.
- Kilka tras zwiedzania: bastiony, pałac i piwnice — także odcinek „dla odważnych”.
- Nocne zwiedzanie w wybrane dni, część z nich z fabułą i legendami.
- Tylko pół godziny jazdy od glampingu.
Pałac w fortecy
Krzyżtopór zbudował wojewoda sandomierski Krzysztof Ossoliński. Budowę datuje się na lata 1621–1644. Projektant nie jest znany na pewno; w dokumentach z tamtych lat jako budowniczy pojawia się Włoch Wawrzyniec Senes (Lorenzo Senes) i to jemu najczęściej przypisuje się dzieło.
Historycy sztuki nazywają taki typ budowli palazzo in fortezza — pałac w fortecy. Reprezentacyjna rezydencja z eliptycznym dziedzińcem stoi w obrębie pięciobocznych fortyfikacji z bastionami, dawniej otoczonych fosą. Za murami leżał ogród włoski. Całość zajmuje ok. 1,3 ha.
Nazwa pochodzi od dwóch znaków umieszczonych na bramie: krzyża, symbolu wiary fundatora, i topora, czyli herbu Ossolińskich.
Krótka świetność i długi upadek
Ossoliński cieszył się rezydencją bardzo krótko — zmarł rok po zakończeniu budowy. Jego jedyny syn, Krzysztof Baldwin, zginął w 1649 roku pod Zborowem i zamek przeszedł w inne ręce.
W październiku 1655 roku, w czasie potopu, pałac zajęli Szwedzi i wywieźli wyposażenie. Według gospodarzy zamku mury nie ucierpiały wtedy tak bardzo, jak się często powtarza. Prawdziwym końcem był rok 1770: podczas walk z konfederatami barskimi, którym sprzyjał ówczesny właściciel, zamek spłonął i nigdy go już nie odbudowano.
Dziś ruinami opiekuje się gmina Iwaniska. Mury zabezpieczono jako trwałą ruinę, a część obiektu bywa wyłączona ze zwiedzania z powodu prac konserwatorskich.
Trasy: od wałów po piwnice
Zwiedzanie jest podzielone na trasy oznaczone kolorami. Jedna prowadzi wałem wokół bastionów (w bastionie „Smok” jest sala muzealna), inna przez pałac i dziedzińce, kolejna przez wieżę ośmioboczną w stronę źródła i ogrodów (samo wyjście do ogrodów jest obecnie zagrodzone kratą). Trasa piwnic obejmuje stajnie, pomieszczenia gospodarcze i cysternę. Jest też krótki odcinek „dla odważnych”: niski, słabo oświetlony korytarz, który przechodzi się z latarką.
Ciekawostki i legendy
- Kalendarz w kamieniu — według popularnej legendy zamek miał tyle wież, ile pór roku, tyle sal, ile miesięcy, tyle pokoi, ile tygodni, i tyle okien, ile dni w roku. Ładna opowieść, ale nie ma na nią dowodów.
- Akwarium w suficie — miejscowi opowiadają, że sala jadalna w wieży miała szklany strop, nad którym pływały egzotyczne ryby.
- Marmurowe żłoby — według przekazów konie stały przy marmurowych żłobach, a w stajniach wisiały lustra. Ile w tym prawdy — nie wiadomo.
- Tunel posypany cukrem — legenda mówi o podziemnym przejściu do Ossolina, siedziby brata fundatora, wyłożonym cukrem, po którym sanie miały mknąć jak po śniegu. Badania archeologiczne istnienia tunelu nie potwierdziły.
- Większy niż Wersal? — Krzyżtopór bywa nazywany największym pałacem Europy przed powstaniem Wersalu. Traktujcie to jako opinię, nie pomiar.
- Plan filmowy — kręcono tu sceny m.in. do filmu „Przyjaciel wesołego diabła” (1986), teledysku zespołu ENHYPEN i reklamy gry z Kitem Haringtonem.
Dla kogo
Dla rodzin z dziećmi, które lubią przestrzeń i odrobinę dreszczyku — piwnice i nocne zwiedzanie robią wrażenie. Dla par i fotografów, zwłaszcza w miękkim świetle przed zachodem. Dla seniorów — trasy po dziedzińcach i wałach są spokojne, choć teren jest nierówny.
Ile czasu
- Szybki spacer po dziedzińcach: ok. 1 godziny.
- Kilka tras z piwnicami: 2–3 godziny.
- Nocne zwiedzanie: w wybrane wieczory, terminy w kalendarzu na stronie zamku.
Wskazówki praktyczne
- Bilety, godziny i kalendarz wydarzeń — na stronie zamku; aktualne ceny i godziny także tam.
- Latarka (choćby w telefonie) przyda się w piwnicach, a na trasie „dla odważnych” jest niezbędna.
- Buty z dobrą podeszwą — kamienne posadzki, schody i wały.
- Toalety są w holu przy bastionie „Smok”; na miejscu działa też sklepik z pamiątkami i wydawnictwami.
- Przewodnik — pytajcie w sklepiku; zasady „niedzieli z przewodnikiem” w sezonie opisuje strona zamku.
Jak dojechać
Z glampingu do Ujazdu jedzie się ok. 30 minut (ok. 32 km), na południe przez Opatów. Adres zamku: Ujazd 73. W drodze powrotnej warto zatrzymać się w Opatowie — kolegiata i podziemia są dosłownie po drodze.