Opatów — romańska kolegiata i kupieckie podziemia
Lament Opatowski w romańskiej kolegiacie, trzy poziomy piwnic pod rynkiem, Brama Warszawska i nowe Centrum Historii Templariuszy. 20 minut drogi od nas.
Opatów łatwo minąć w drodze do Sandomierza. Szkoda — bo to miasteczko, które w XVI wieku było jednym z ważnych ośrodków handlu w Małopolsce, a ślady tamtej zamożności są tu wszędzie: w kamiennej bramie, w romańskiej kolegiacie i pod ziemią, gdzie kupcy wydrążyli w lessie całe piętra piwnic.
Najsłynniejszy zabytek miasta jest niewielki i łatwo go przeoczyć. To brązowa płyta pod nagrobkiem kanclerza w kolegiacie — Lament Opatowski, na którym kilkadziesiąt postaci opłakuje zmarłego. Wystarczy chwilę się przyjrzeć, żeby zobaczyć w nich prawdziwych ludzi sprzed prawie pięciuset lat.
Dlaczego warto
- Romańska kolegiata św. Marcina z XII wieku — od 2023 roku Pomnik Historii.
- Lament Opatowski — słynny renesansowy relief z brązu na nagrobku kanclerza Szydłowieckiego.
- Podziemna Trasa Turystyczna: trzy poziomy dawnych piwnic kupieckich pod rynkiem.
- Brama Warszawska — jedyna ocalała brama miejska.
- Nowe Centrum Historii Templariuszy, otwarte w 2026 roku.
- Tylko 20 minut od glampingu, po drodze do Sandomierza i Krzyżtoporu.
Kolegiata św. Marcina i Lament Opatowski
Kolegiatę zbudowano w XII wieku; historycy datują ją na drugą ćwierć i połowę stulecia. Kto ją ufundował — nie wiadomo na pewno. Jan Długosz przypisywał fundację księciu Henrykowi Sandomierskiemu, ale badacze mają na ten temat różne zdania. Kościół wielokrotnie przebudowywano, a w XVIII wieku wnętrze pokryła barokowa polichromia, m.in. ze scenami bitew pod Grunwaldem i Wiedniem.
W XVI wieku Opatów należał do kanclerza wielkiego koronnego Krzysztofa Szydłowieckiego, który uczynił kolegiatę mauzoleum swojego rodu. Jego nagrobek powstał w latach 1533–1541 w krakowskim kręgu Bartolomea Berrecciego, twórcy Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu. Pod leżącą postacią kanclerza znajduje się brązowy relief — Lament Opatowski. Przedstawia grupę opłakujących go ludzi: dworzan, muzyków i członków rodziny. Dokładne znaczenie sceny wciąż budzi dyskusje historyków sztuki.
Miasto pod miastem
Opatów leżał na skrzyżowaniu szlaków handlowych. Kupcy składowali tu wino, sól, skóry i przyprawy, a ponieważ w obrębie murów brakowało miejsca, kopali w dół — w grubej warstwie lessu pod rynkiem. Tak powstał labirynt piwnic na kilku poziomach.
Zagrożone zawaleniem podziemia zabezpieczono metodami górniczymi, a w 1984 roku udostępniono je zwiedzającym. Podziemna Trasa Turystyczna im. prof. Zbigniewa Strzeleckiego ma blisko pół kilometra długości i trzy poziomy — najniższy leży ok. 15 m pod rynkiem. W podziemiach są wystawy poświęcone dziejom miasta i regionu. Zwiedza się je z przewodnikiem.
Brama Warszawska i Templariusze
Brama Warszawska stoi tuż obok kolegiaty. Powstała w XVI wieku, gdy Szydłowiecki otoczył miasto murami, i jako jedyna przetrwała z dawnych czterech bram. Zachowały się też fragmenty murów.
W 2026 roku w Opatowie otwarto Centrum Historii Templariuszy — nowoczesną, multimedialną wystawę w przebudowanym budynku dawnego więzienia przy ul. Słowackiego. Nawiązuje do przekazu Długosza, według którego Henryk Sandomierski sprowadził do Opatowa zakon templariuszy. Czy rycerze zakonni rzeczywiście tu byli, historycy wciąż dyskutują.
Ciekawostki i legendy
- Templariusze w Opatowie? — tradycja, sięgająca kroniki Długosza, wiąże kolegiatę z templariuszami sprowadzonymi przez księcia Henryka Sandomierskiego. To jedna z ulubionych opowieści miasta, choć pewnych dowodów brak.
- Dwie lokacje — Opatów lokowano dwa razy: w 1282 roku na Żmigrodzie, gdzie dziś stoi klasztor bernardynów, i ponownie ok. 1328 roku, po drugiej stronie doliny Opatówki.
- Bernardyni — barokowy kościół i klasztor bernardynów z rokokowym ołtarzem to drugi ważny zabytek miasta.
Dla kogo
Dla rodzin — podziemia i multimedialne centrum templariuszy to dobre atrakcje dla dzieci. Dla seniorów i miłośników sztuki — kolegiata i Lament. Na deszczowy dzień: wszystkie główne atrakcje są pod dachem albo pod ziemią.
Ile czasu
- Kolegiata i brama: ok. 1 godziny.
- Podziemia: ok. 45–60 minut.
- Z centrum templariuszy: 3–4 godziny.
Wskazówki praktyczne
- Podziemia prowadzi Powiatowe Centrum Kultury w Opatowie — aktualne ceny i godziny na jego stronie.
- W podziemiach jest chłodno (ok. 8–12°C) — weźcie bluzę także latem.
- Kolegiata to czynny kościół — zwiedzanie poza nabożeństwami.
- Templariusze — ceny i godziny sprawdzajcie przed przyjazdem; centrum jest nowe i zasady mogą się zmieniać.
Jak dojechać
Z glampingu do Opatowa jedzie się ok. 20 minut (ok. 18 km), drogą krajową nr 9. Kolegiata i Brama Warszawska stoją blisko siebie, a stąd do rynku z wejściem do podziemi jest kilka minut pieszo. Opatów świetnie łączy się z Krzyżtoporem albo z Sandomierzem — oba są stąd w zasięgu krótkiego dojazdu.