Ekomuzeum w Starachowicach — wielki piec z 1899 roku
Dawna huta nad Kamienną: 22-metrowy wielki piec, ciężarówki Star i tropy prehistorycznych zwierząt. Przemysłowa przygoda pół godziny od glampingu.
Nad doliną Kamiennej sterczy stalowo-ceglana sylwetka, której nie da się pomylić z niczym innym. To wielki piec — przez prawie siedemdziesiąt lat dzień i noc wytapiał tu żelazo, a dziś stoi cicho w środku zielonego terenu, który po wygaszeniu huty stopniowo zarosła przyroda.
Starachowice to miasto zbudowane przez przemysł. Najpierw była huta, potem fabryka ciężarówek Star. W Ekomuzeum zobaczysz oba te rozdziały, a przy okazji dowiesz się, skąd w ogóle brało się żelazo w Górach Świętokrzyskich.
Dlaczego warto
- Zachowany wielki piec z 1899 roku razem z wieżą wyciągową i urządzeniami.
- Budynki zakładu wielkopiecowego z 1841 roku, z czasów, gdy piece opalano węglem drzewnym.
- Wystawa poświęcona ciężarówkom Star ze starachowickiej fabryki.
- Paleontologia: tropy prehistorycznych kręgowców z okolicznych stanowisk.
- Archeopark — rekonstrukcja osady dawnych hutników.
Huta nad Kamienną
Zakład w Starachowicach był częścią ciągu fabryk żelaza nad rzeką Kamienną — planu uprzemysłowienia Królestwa Polskiego, który zrodził się z koncepcji Stanisława Staszica i był realizowany także przez jego następców. Rzeka Kamienna dawała energię — woda napędzała urządzenia dmuchające powietrze do pieców. Do 1841 roku powstały tu trzy wielkie piece opalane węglem drzewnym.
Z tego pierwszego zakładu przetrwały dwa budynki: kamienna maszynownia o cechach klasycystycznych i hala lejnicza, w której spuszczano roztopioną surówkę. Dziś w hali lejniczej odbywają się wystawy czasowe i koncerty.
Wielki piec z 1899 roku
Pod koniec XIX wieku do Starachowic dotarła kolej, a wraz z nią koks. W 1899 roku uruchomiono nowy wielki piec — pierwszy w mieście opalany koksem. Ma ok. 22 m wysokości. Surowce wwożono na górę pieca wyciągiem w wieży, która stoi obok.
Piec pracował do marca 1968 roku. Zachował się razem z urządzeniami, m.in. z ogromną parową dmuchawą tłokową, która tłoczyła powietrze do pieca. Dzięki temu można zobaczyć nie tylko sam piec, ale cały ciąg technologiczny.
Star, tropy i osada hutników
Na terenie muzeum są też wystawy, które z hutą łączą się mniej oczywiście. Wystawa motoryzacyjna przypomina Fabrykę Samochodów Ciężarowych „Star”, z której Starachowice słynęły w drugiej połowie XX wieku. Wystawa paleontologiczna pokazuje tropy prehistorycznych kręgowców z okolicznych stanowisk, m.in. z Wiór. Jest też wystawa o górnictwie rud żelaza w regionie i Archeopark — plenerowa rekonstrukcja osady starożytnego hutnictwa.
Ciekawostki
- Muzeum z patronem-historykiem — placówka nosi imię Jana Pazdura, historyka zasłużonego dla badań nad dawnym przemysłem regionu.
- Na europejskim szlaku — muzeum należy do Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego (ERIH), na trasie tematycznej poświęconej żelazu i stali.
- Piec pod opieką konserwatorów — latem 2026 roku zapowiedziano konserwację stalowej konstrukcji i urządzeń na szczycie pieca, z terminem zakończenia jesienią 2027 roku. Według zapowiedzi muzeum pozostaje w tym czasie otwarte, ale część pieca może być w rusztowaniach.
Dla kogo
Dla rodzin — zwłaszcza dzieci, które lubią maszyny, ciężarówki i ślady prehistorycznych zwierząt. Dla miłośników techniki i historii przemysłu. Dla seniorów, którzy pamiętają czasy, gdy ciężarówki Star były na polskich drogach codziennym widokiem. Część ekspozycji jest pod dachem, ale sporo zwiedza się na zewnątrz — w deszczowy dzień weźcie kurtki.
Ile czasu
- Zwiedzanie z przewodnikiem: ok. 1,5–2 godzin.
- Ze spacerem po terenie i wystawami czasowymi: 2–2,5 godziny.
- Po drodze lub w drugiej części dnia: opactwo w Wąchocku albo Zalew Lubianka w Starachowicach.
Wskazówki praktyczne
- Wejście od ul. Marszałka Piłsudskiego; przed wejściem jest parking.
- Zwiedzanie odbywa się z przewodnikiem, o pełnych godzinach — warto przyjechać kilka minut wcześniej.
- Bilety można kupić także online. Ceny, godziny i dni zamknięcia — na stronie muzeum.
- Buty: teren muzeum to blisko 8 ha dawnego zakładu, z nierównymi nawierzchniami.
Jak dojechać
Z glampingu do muzeum w Starachowicach jedzie się ok. 30 minut. Wjazd i parking są od ul. Marszałka Piłsudskiego. Jeśli wciągnie Was historia dawnego hutnictwa, zobaczcie też ruiny huty w Samsonowie — zakładu z tej samej, staszicowskiej epoki, tylko starszego i dziś zachowanego jako trwała ruina.