Sprawdź terminy
Przewodnik · Industrialne i techniczne

Ruiny huty „Józef” w Samsonowie — kamienny wielki piec

Mury dziewiętnastowiecznej huty nad Bobrzą, spalonej w 1866 roku. Krótki, klimatyczny przystanek — idealny w parze z dębem Bartek.

W środku wsi, nad rzeczką Bobrzą, stoją potężne kamienne mury. Bez dachów i stropów wyglądają trochę jak ruiny zamku. Ale to nie zamek — to huta, w której dwieście lat temu wytapiano żelazo.

Jeśli zatrzymasz się tu na chwilę, łatwo wyobrazić sobie huk miechów, żar pieca i zapach węgla drzewnego. A potem pożar, po którym zakład już nigdy nie ruszył.

Dlaczego warto

  • Wpisane do rejestru zabytków ruiny XIX-wiecznego zakładu wielkopiecowego.
  • Monumentalne kamienne mury wielkiego pieca i hal produkcyjnych.
  • Historia związana ze Staszicem i z powstaniem styczniowym.
  • Krótka wizyta, którą łatwo połączyć z dębem Bartek w sąsiednim Bartkowie.

Huta z planu Staszica

Hutnictwo w Samsonowie ma długą tradycję — kuźnice i wielkie piece działały tu już na długo przed XIX wiekiem. Huta, której ruiny dziś oglądacie, powstała jednak w ramach planu uprzemysłowienia Królestwa Polskiego, z inicjatywy Stanisława Staszica. Kamień węgielny wmurował w 1818 roku namiestnik Królestwa, generał Józef Zajączek — i to od jego imienia zakład nazwano hutą „Józef”.

Wielki piec opalany węglem drzewnym dawał około 800 ton surówki rocznie. Do napędu urządzeń dmuchających wykorzystywano wodę z Bobrzy, a później maszynę parową — opracowania różnią się co do tego, kiedy nastąpiła ta zmiana. Obok pieca działały odlewnia, modelarnia i suszarnia.

Pożar i trwała ruina

Huta pracowała do 1866 roku, kiedy strawił ją pożar. Według przekazów i opracowań historycznych zakład dostarczał wcześniej broń powstańcom styczniowym, a pożar wzniecili Rosjanie w odwecie. Zakładu nigdy nie odbudowano. W czasie I wojny światowej wojska austriackie zniszczyły jeszcze ocalałą część wieży wyciągowej.

Do dziś przetrwały ruiny wielkiego pieca, wieży wyciągowej i hal produkcyjnych. Ruiny są wpisane do rejestru zabytków, były zabezpieczane przez konserwatorów i od lat można je oglądać. To tzw. trwała ruina — zabytek, którego się nie odbudowuje, tylko zabezpiecza w stanie, w jakim przetrwał.

Co zobaczycie na miejscu

Najbardziej rzuca się w oczy masywny kamienny trzon wielkiego pieca i fragment wieży wyciągowej, którą wwożono surowce na szczyt pieca. Wokół zachowały się mury hal produkcyjnych, w których mieściły się odlewnia, modelarnia i suszarnia, a także fragmenty dawnych kanałów. Najlepiej obejść ruiny dookoła — z każdej strony wyglądają inaczej, a skalę budowli najlepiej widać z pewnej odległości.

Ciekawostki

  • Imię namiestnika — nazwa „Józef” to nie przypadek: upamiętnia generała Józefa Zajączka, który położył kamień węgielny.
  • Część większej opowieści — Samsonów był jednym z kilku państwowych zakładów hutniczych, które powstały z inicjatywy Staszica. Dalsze rozdziały tej samej historii zobaczycie w Ekomuzeum w Starachowicach.
  • Na europejskim szlaku — ruiny w Samsonowie figurują na Europejskim Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego (ERIH), na trasie poświęconej żelazu i stali.

Dla kogo

Dla miłośników historii techniki i fotografii — mury robią wrażenie zwłaszcza w niskim, popołudniowym świetle. Dla par i seniorów jako spokojny przystanek. Dla rodzin — jako krótka przerwa w drodze do Bartka, z opowieścią o tym, jak kiedyś robiono żelazo.

Ile czasu

  • Obejście ruin: 30–60 minut.
  • Razem z dębem Bartek: ok. 1,5–2 godzin.
  • W tej samej części regionu leży Kielce z Kadzielnią i Geonaturą — łatwo zrobić z tego cały dzień.

Wskazówki praktyczne

  • Stan obiektu: w latach 2024–2025 gmina Zagnańsk prowadziła kolejny etap prac konserwatorskich (zabezpieczenie murów, nowe ogrodzenie, oświetlenie, ścieżka edukacyjna). Przed wyjazdem sprawdźcie na stronie gminy, czy teren jest dostępny bez ograniczeń.
  • Teren jest ogrodzony — nie wchodźcie na mury, to zabytek i miejsce niebezpieczne dla wspinaczy-amatorów.
  • Buty: zwykłe wygodne wystarczą.

Jak dojechać

Z glampingu do Samsonowa jedzie się ok. 65 minut. Wieś leży w gminie Zagnańsk, na północ od Kielc, a ruiny stoją w jej centrum. Najrozsądniej zaplanować je razem z dębem Bartek, który rośnie kilka minut drogi stąd, przy drodze z Zagnańska do Samsonowa.

Następny rozdziałCentrum Nauki Leonardo da Vinci — nauka na dotyk

Baza wypadowa

65 minut od naszych kopuł

Dzień na szlaku, wieczór przy ognisku, noc w kopule pod gwiazdami. Dwie kopuły na półtora hektara zieleni pod Ostrowcem Świętokrzyskim — w środku regionu.

Sprawdź wolne terminyZobacz glamping