Ruiny huty „Józef” w Samsonowie — kamienny wielki piec
Mury dziewiętnastowiecznej huty nad Bobrzą, spalonej w 1866 roku. Krótki, klimatyczny przystanek — idealny w parze z dębem Bartek.
W środku wsi, nad rzeczką Bobrzą, stoją potężne kamienne mury. Bez dachów i stropów wyglądają trochę jak ruiny zamku. Ale to nie zamek — to huta, w której dwieście lat temu wytapiano żelazo.
Jeśli zatrzymasz się tu na chwilę, łatwo wyobrazić sobie huk miechów, żar pieca i zapach węgla drzewnego. A potem pożar, po którym zakład już nigdy nie ruszył.
Dlaczego warto
- Wpisane do rejestru zabytków ruiny XIX-wiecznego zakładu wielkopiecowego.
- Monumentalne kamienne mury wielkiego pieca i hal produkcyjnych.
- Historia związana ze Staszicem i z powstaniem styczniowym.
- Krótka wizyta, którą łatwo połączyć z dębem Bartek w sąsiednim Bartkowie.
Huta z planu Staszica
Hutnictwo w Samsonowie ma długą tradycję — kuźnice i wielkie piece działały tu już na długo przed XIX wiekiem. Huta, której ruiny dziś oglądacie, powstała jednak w ramach planu uprzemysłowienia Królestwa Polskiego, z inicjatywy Stanisława Staszica. Kamień węgielny wmurował w 1818 roku namiestnik Królestwa, generał Józef Zajączek — i to od jego imienia zakład nazwano hutą „Józef”.
Wielki piec opalany węglem drzewnym dawał około 800 ton surówki rocznie. Do napędu urządzeń dmuchających wykorzystywano wodę z Bobrzy, a później maszynę parową — opracowania różnią się co do tego, kiedy nastąpiła ta zmiana. Obok pieca działały odlewnia, modelarnia i suszarnia.
Pożar i trwała ruina
Huta pracowała do 1866 roku, kiedy strawił ją pożar. Według przekazów i opracowań historycznych zakład dostarczał wcześniej broń powstańcom styczniowym, a pożar wzniecili Rosjanie w odwecie. Zakładu nigdy nie odbudowano. W czasie I wojny światowej wojska austriackie zniszczyły jeszcze ocalałą część wieży wyciągowej.
Do dziś przetrwały ruiny wielkiego pieca, wieży wyciągowej i hal produkcyjnych. Ruiny są wpisane do rejestru zabytków, były zabezpieczane przez konserwatorów i od lat można je oglądać. To tzw. trwała ruina — zabytek, którego się nie odbudowuje, tylko zabezpiecza w stanie, w jakim przetrwał.
Co zobaczycie na miejscu
Najbardziej rzuca się w oczy masywny kamienny trzon wielkiego pieca i fragment wieży wyciągowej, którą wwożono surowce na szczyt pieca. Wokół zachowały się mury hal produkcyjnych, w których mieściły się odlewnia, modelarnia i suszarnia, a także fragmenty dawnych kanałów. Najlepiej obejść ruiny dookoła — z każdej strony wyglądają inaczej, a skalę budowli najlepiej widać z pewnej odległości.
Ciekawostki
- Imię namiestnika — nazwa „Józef” to nie przypadek: upamiętnia generała Józefa Zajączka, który położył kamień węgielny.
- Część większej opowieści — Samsonów był jednym z kilku państwowych zakładów hutniczych, które powstały z inicjatywy Staszica. Dalsze rozdziały tej samej historii zobaczycie w Ekomuzeum w Starachowicach.
- Na europejskim szlaku — ruiny w Samsonowie figurują na Europejskim Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego (ERIH), na trasie poświęconej żelazu i stali.
Dla kogo
Dla miłośników historii techniki i fotografii — mury robią wrażenie zwłaszcza w niskim, popołudniowym świetle. Dla par i seniorów jako spokojny przystanek. Dla rodzin — jako krótka przerwa w drodze do Bartka, z opowieścią o tym, jak kiedyś robiono żelazo.
Ile czasu
- Obejście ruin: 30–60 minut.
- Razem z dębem Bartek: ok. 1,5–2 godzin.
- W tej samej części regionu leży Kielce z Kadzielnią i Geonaturą — łatwo zrobić z tego cały dzień.
Wskazówki praktyczne
- Stan obiektu: w latach 2024–2025 gmina Zagnańsk prowadziła kolejny etap prac konserwatorskich (zabezpieczenie murów, nowe ogrodzenie, oświetlenie, ścieżka edukacyjna). Przed wyjazdem sprawdźcie na stronie gminy, czy teren jest dostępny bez ograniczeń.
- Teren jest ogrodzony — nie wchodźcie na mury, to zabytek i miejsce niebezpieczne dla wspinaczy-amatorów.
- Buty: zwykłe wygodne wystarczą.
Jak dojechać
Z glampingu do Samsonowa jedzie się ok. 65 minut. Wieś leży w gminie Zagnańsk, na północ od Kielc, a ruiny stoją w jej centrum. Najrozsądniej zaplanować je razem z dębem Bartek, który rośnie kilka minut drogi stąd, przy drodze z Zagnańska do Samsonowa.