Wąchock — opactwo cystersów i sołtys z dowcipów
Romańskie opactwo z pasiastego kamienia, kapitularz sprzed ośmiu wieków i pomnik sołtysa. Wąchock zaskakuje bardziej, niż obiecują dowcipy.
Wąchock większość Polaków zna z dowcipów o sołtysie. Tymczasem w tym niewielkim miasteczku nad Kamienną stoi jeden z najcenniejszych zespołów romańskich w kraju — opactwo, w którym cystersi modlą się i pracują z przerwami od ponad 840 lat.
Wchodzisz przez furtę i nagle robi się cicho. Ściany kościoła układają się w pasy żółtawego i rdzawego kamienia, w kapitularzu kolumny dźwigają sklepienie od XIII wieku, a w krużgankach słychać tylko kroki. Dopiero wychodząc, przy pomniku sołtysa, przypomnisz sobie, z czego Wąchock słynie w całej Polsce.
Dlaczego warto
- Opactwo cystersów ufundowane w 1179 roku, od 2017 roku uznane za Pomnik Historii.
- Kościół z charakterystycznymi pasami dwubarwnego piaskowca.
- Romański kapitularz — jedno z najlepiej zachowanych wnętrz tej epoki w Polsce.
- Grób majora Jana Piwnika „Ponurego”, legendarnego dowódcy partyzantki AK.
- Pomnik sołtysa i aleja z dowcipami — lekka puenta po poważnym zwiedzaniu.
Mnisi z Morimond nad Kamienną
Opactwo ufundował w 1179 roku biskup krakowski Gedko, a pierwsi zakonnicy przybyli z Morimond — jednego z wielkich klasztorów cysterskich we Francji. Klasztor wznoszono na przełomie XII i XIII wieku. Strona opactwa podaje imię budowniczego: Simon, mistrz pochodzenia włoskiego.
Spokojnie nie było. W XIII wieku klasztor co najmniej dwukrotnie złupili Tatarzy, a odbudowany kościół konsekrowano około 1270 roku. W XVII wieku opactwo niszczyły pożar i wojny; przy odbudowie powstało barokowe skrzydło zachodnie. W 1819 roku władze Królestwa Polskiego skasowały opactwo, a zakonnicy musieli odejść. Cystersi wrócili do Wąchocka dopiero w 1951 roku i są tu do dziś.
Kamienne pasy i kapitularz
Najbardziej charakterystyczne są mury kościoła: bloki piaskowca w dwóch kolorach — szarożółtym i brunatnoczerwonym — ułożone na przemian w poziome pasy. Podczas prac konserwatorskich ponad dekadę temu odsłonięto taki XIII-wieczny mur także za ołtarzem głównym, w prezbiterium.
Prawdziwy skarb kryje się jednak w klasztorze. Kapitularz, czyli sala, w której mnisi zbierali się na naradach, to niemal kwadratowe pomieszczenie ze sklepieniem wspartym na czterech kolumnach. Przyjrzyjcie się bazom kolumn i wspornikom — rzeźbiarze ukryli w nich motywy roślinne i zwierzęce. W klasztorze zachowały się też inne romańskie wnętrza: fraternia, czyli sala pracy mnichów, oraz refektarz.
Ponury i muzeum przy furcie
Przy opactwie działa Muzeum im. ks. Walentego Ślusarczyka poświęcone walkom o niepodległość — od czasów dawnej Rzeczypospolitej, przez powstania XIX wieku i Armię Krajową, po „Solidarność”. Zwiedzanie z przewodnikiem kończy się zwykle przy miejscu spoczynku majora Jana Piwnika „Ponurego”. Dowódca zgrupowań partyzanckich AK w Górach Świętokrzyskich zginął w czerwcu 1944 roku na Nowogródczyźnie. Jego szczątki sprowadzono do Wąchocka pod koniec lat 80., a w czerwcu 1988 roku uroczyście pochowano w ścianie klasztoru.
Ciekawostki i legendy
- Sołtys z Wąchocka — bohater setek dowcipów. Nie wiadomo dokładnie, skąd się wzięły; ciekawe, że Wąchock przez ponad sto lat nie miał praw miejskich — stracił je w 1869 roku, a odzyskał dopiero w 1994.
- Pomnik sołtysa — stoi od 2003 roku niedaleko opactwa, przy komisariacie policji. Wąsaty sołtys siedzi na kamieniu, w kapeluszu i gumowcach, opierając się o koło od wozu. Prowadzi do niego Aleja Humoru z tablicami, na których wypisano dowcipy o Wąchocku.
- Zjazd sołtysów — co roku latem do Wąchocka zjeżdżają sołtysi z regionu i całego kraju, a w programie bywa turniej z konkurencjami na spryt i poczucie humoru.
- Pomnik Historii — w 2017 roku prezydent uznał zespół opactwa za Pomnik Historii, jeden z najwyżej cenionych zabytków w Polsce.
Dla kogo
Dla miłośników historii i architektury — romański kapitularz robi wrażenie nawet na tych, którzy widzieli już wiele zabytków. Dla seniorów i par szukających spokojnego popołudnia. Dla rodzin ze starszymi dziećmi — połączenie średniowiecza, opowieści o partyzantach i pomnika sołtysa sprawdza się lepiej, niż można by sądzić. Dobry plan na pochmurny dzień.
Ile czasu
- Zwiedzanie z przewodnikiem: ok. 1 godziny (według strony opactwa).
- Z pomnikiem sołtysa i spacerem po miasteczku: 1,5–2 godziny.
- Razem ze Starachowicami lub Suchedniowem: pół dnia.
Wskazówki praktyczne
- Zwiedzanie wnętrz klasztornych odbywa się z przewodnikiem, a zgłasza się je przy furcie. Godziny, ceny biletów i zasady dla grup sprawdźcie na stronie opactwa.
- Bilet łączony — opactwo współpracuje z Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach; o wspólny bilet pytajcie przy furcie.
- To czynny klasztor — w kościele obowiązuje cisza i stosowny strój, a w czasie nabożeństw zwiedzanie jest ograniczone.
- Parking: w centrum, w pobliżu opactwa, jest kilka niewielkich parkingów.
- Najprzyjemniej: wiosną i jesienią, poza godzinami nabożeństw.
Jak dojechać
Z glampingu do Wąchocka jedzie się ok. 35 minut, przez Starachowice drogą nr 42. Opactwo stoi w centrum miasteczka, przy ul. Kościelnej. Wąchock dobrze łączy się z Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach, a dalej drogą nr 42 jest już blisko do Suchedniowa i Puszczy Świętokrzyskiej.